Hợp tác xã và bài toán chuẩn hóa quy trình canh tác bền vững

Vì sao chuẩn hóa quy trình bón phân là bài toán quan trọng của hợp tác xã, và vai trò của quy trình kỹ thuật chung trong canh tác bền vững.

Một hợp tác xã thường gồm hàng chục, có khi hàng trăm hộ nông dân cùng trồng một loại cây trên cùng một vùng đất. Nhưng nếu hỏi từng hộ bón phân bao nhiêu, bón lúc nào, dùng loại gì, câu trả lời gần như luôn khác nhau. Mỗi hộ có một thói quen riêng, hình thành qua nhiều năm kinh nghiệm truyền miệng, không ai sai hoàn toàn nhưng cũng không ai giống ai. Đây chính là điểm khiến nhiều hợp tác xã loay hoay dù sản lượng không thiếu.

Vì sao thiếu chuẩn hóa lại là bài toán lớn

Khi mỗi hộ canh tác theo một cách, sản phẩm thu hoạch từ cùng một hợp tác xã cũng không đồng đều về chất lượng, dù cùng giống cây và cùng vùng đất. Điều này gây khó khi hợp tác xã muốn gom hàng số lượng lớn để bán cho doanh nghiệp thu mua, vì bên mua thường yêu cầu một tiêu chuẩn chất lượng ổn định chứ không chấp nhận lô hàng nay tốt mai kém. Việc thiếu quy trình chung cũng khiến hợp tác xã khó đáp ứng các yêu cầu về truy xuất nguồn gốc hay mã số vùng trồng, vốn ngày càng trở thành điều kiện bắt buộc để xuất khẩu, nhất là với những mặt hàng đang bị siết chặt kiểm soát chất lượng gần đây.

Chuẩn hóa quy trình bắt đầu từ đâu

Chuẩn hóa không có nghĩa là bắt tất cả các hộ làm giống hệt nhau bất kể điều kiện đất đai khác nhau, mà là thống nhất một khung nguyên tắc chung để mọi người cùng dựa vào đó điều chỉnh. Với việc bón phân, khung nguyên tắc phổ biến trong các chương trình khuyến nông là bón đủ lần, đúng lúc, đúng loại, đúng lượng và đúng cách, thường gọi tắt là bốn đúng một đủ. Từ khung này, hợp tác xã có thể xây dựng bảng liều lượng tham khảo theo tuổi cây và loại đất cụ thể của vùng mình, để các hộ có cùng một điểm quy chiếu thay vì mỗi người áp một con số theo cảm tính.

Bên cạnh đó, việc ghi chép nhật ký canh tác, thời điểm bón phân nào, loại gì, liều lượng bao nhiêu, tuy đơn giản nhưng thường bị bỏ qua ở quy mô hộ gia đình. Đây lại chính là dữ liệu nền để sau này truy xuất nguồn gốc hoặc điều chỉnh quy trình khi cần.

Vai trò của đầu vào ổn định trong quá trình chuẩn hóa

Trong toàn bộ chuỗi canh tác, chất lượng đầu vào là yếu tố dễ kiểm soát nhất nhưng cũng dễ bị bỏ qua nhất. Khi các hộ trong cùng hợp tác xã mỗi người mua một loại phân bón trôi nổi trên thị trường, chất lượng đầu vào đã không đồng nhất ngay từ bước đầu tiên, trước cả khi nói đến kỹ thuật bón. Việc thống nhất dùng chung một nguồn phân bón đạt chuẩn, cùng một khung liều lượng tham khảo, giúp loại bỏ được một biến số lớn trong bài toán chuẩn hóa.

Đây cũng là lý do LAFCO tổ chức các buổi tập huấn trực tiếp với hợp tác xã, không chỉ để giới thiệu sản phẩm mà còn để chuyển giao khung kỹ thuật bón phân chung, từ nguyên tắc bốn đúng một đủ đến bảng liều lượng cụ thể theo từng giai đoạn của cây, để các hộ trong cùng hợp tác xã có một tài liệu tham chiếu giống nhau.

Lợi ích khi quy trình được chuẩn hóa

Khi các hộ cùng áp dụng một khung kỹ thuật, chất lượng nông sản giữa các hộ trong hợp tác xã sẽ đồng đều hơn, việc truy xuất nguồn gốc và đáp ứng mã số vùng trồng cũng thuận lợi hơn nhiều so với khi mỗi hộ làm một kiểu. Hợp tác xã có vị thế đàm phán tốt hơn khi ký hợp đồng số lượng lớn với doanh nghiệp thu mua, vì có thể cam kết một tiêu chuẩn chất lượng rõ ràng thay vì hứa suông. Đây cũng là nền tảng cần thiết nếu hợp tác xã muốn hướng tới các chứng nhận như VietGAP trong tương lai.

Đây là quá trình lâu dài, không phải một buổi tập huấn là xong

Chuẩn hóa quy trình không thể hoàn tất chỉ sau một buổi tập huấn, vì thói quen canh tác đã hình thành qua nhiều năm không thể thay đổi trong một sớm một chiều. Cần có sự đồng hành qua nhiều vụ, theo dõi kết quả thực tế và điều chỉnh khung kỹ thuật cho phù hợp với từng vùng đất, thay vì áp một công thức cứng nhắc rồi để đó. Với những hợp tác xã đang bắt đầu hành trình này, điều quan trọng không phải là làm đúng ngay từ vụ đầu tiên, mà là có một điểm khởi đầu chung để cả tập thể cùng đi theo hướng đó.