Cà phê và cadimi: quy định đã có sẵn, dù rủi ro chưa bùng nổ

Trong lúc sầu riêng đang là tâm điểm chú ý vì cadimi, ít người để ý rằng cà phê, mặt hàng nông sản xuất khẩu chủ lực của Việt Nam, cũng nằm trong danh mục bị kiểm soát chỉ tiêu này tại thị trường xuất khẩu lớn nhất. Khác biệt là cà phê chưa từng trải qua một đợt cảnh báo hay trả hàng quy mô lớn nào như sầu riêng đang gặp phải.

Cadimi trong cà phê đã được quy định rõ, không phải nguy cơ mơ hồ

Liên minh châu Âu quy định mức trần cadimi cụ thể cho sản phẩm cà phê trong quy định về giới hạn tối đa các chất gây ô nhiễm trong thực phẩm, Regulation (EU) 2023/915. Đây không phải một cảnh báo chung chung, mà là một ngưỡng kỹ thuật có thể khiến lô hàng bị từ chối nếu vượt quá. Cây cà phê, cả giống Arabica lẫn Robusta, có khả năng hấp thụ cadimi từ đất trong quá trình sinh trưởng, và những vùng trồng cà phê ở địa hình núi lửa, độ cao lớn như Colombia, Peru, Ecuador hay một số nước Trung Mỹ đã được ghi nhận có hàm lượng cadimi tự nhiên trong hạt cao hơn các vùng trồng khác. Tại Mỹ, bang California còn có luật Proposition 65 liệt cadimi vào nhóm chất bắt buộc cảnh báo người tiêu dùng, khiến nhiều thương hiệu cà phê bán tại đây phải tự kiểm nghiệm kim loại nặng định kỳ dù không bị luật liên bang bắt buộc.

Điều này có ý nghĩa thực tế với Việt Nam, vì Việt Nam hiện đứng thứ hai về sản lượng cà phê xuất khẩu vào EU, chỉ sau Brazil. Một quy định kỹ thuật như giới hạn cadimi không phải chuyện xa vời ở một thị trường ngách nhỏ, mà nằm ngay tại một trong những thị trường xuất khẩu quan trọng nhất của ngành cà phê Việt Nam.

Vì sao đất bazan Tây Nguyên đáng được chú ý

Phần lớn diện tích cà phê Robusta của Việt Nam được trồng trên đất bazan, loại đất đỏ hình thành từ đá núi lửa, tập trung ở Tây Nguyên. Đây chính là cùng nhóm địa chất núi lửa với những vùng trồng cà phê ở Nam Mỹ từng được quốc tế ghi nhận có nguy cơ cadimi tự nhiên cao hơn. Điều này không có nghĩa cà phê Việt Nam hoàn toàn có nguy cơ bị nhiễm cadimi, và hiện cũng chưa có dữ liệu công bố cho thấy điều đó. Nhưng việc cùng chung một nhóm địa chất rủi ro là cơ sở hợp lý để chủ động theo dõi và kiểm soát sớm, thay vì chờ đến khi vấn đề thực sự xảy ra mới xử lý.

Chưa có khủng hoảng, nhưng đây là lúc để chuẩn bị

Khác với sầu riêng, đến nay cà phê Việt Nam chưa ghi nhận trường hợp lô hàng lớn nào bị cảnh báo hoặc trả về vì vượt ngưỡng cadimi. Nhưng quy định của EU đã có sẵn từ trước, nghĩa là rủi ro không phải chuyện có thể xảy ra trong tương lai xa, mà là một ngưỡng kỹ thuật đang tồn tại song song với hoạt động xuất khẩu mỗi ngày. Một ví dụ đáng suy ngẫm là ngành ca cao, khi EU siết quy định cadimi cho socola từ năm 2014 đã buộc nhiều nước xuất khẩu ca cao ở Nam Mỹ phải thay đổi cả quy trình sản xuất để đáp ứng. Câu chuyện này có nhiều điểm tương đồng với tình huống cà phê Việt Nam có thể gặp phải, và sẽ được nói kỹ hơn ở bài viết tiếp theo.

Kiểm soát cadimi bắt đầu từ đất và đầu vào

Cơ chế kiểm soát cadimi trong đất cũng tương tự như đã đề cập ở bài viết về sầu riêng: đất chua khiến cadimi linh động hơn và dễ bị rễ hấp thu, trong khi nâng pH đất lên gần trung tính giúp giữ chặt kim loại nặng lại trong đất. Việc chọn phân bón được kiểm soát hàm lượng cadimi thấp ngay từ nguồn quặng cũng là một phần trong bài toán giảm rủi ro đưa thêm cadimi vào đất trồng.

Cà phê Việt Nam vẫn còn thời gian để chủ động chuẩn bị trước khi cadimi trở thành vấn đề cấp bách như đã từng xảy ra với sầu riêng. Vấn đề không phải là hoảng loạn trước một quy định đã có từ lâu, mà là nhìn nhận đúng mức độ liên quan để có sự chuẩn bị cần thiết từ sớm.